با توجه به ناترازی روزافزون در شبکه برق کشور و نیاز مبرم به توسعه منابع انرژی پاک، شرکتهای خصوصی، تعاونیها و اشخاص حقوقی در ایران نقش حیاتی در افزایش تولید انرژیهای تجدیدپذیر دارند. در سالهای اخیر، سازمان انرژیهای تجدیدپذیر و بهرهوری انرژی برق (ساتبا) با ارائه حمایتهای گسترده مانند قراردادهای خرید تضمینی و ایجاد تکالیف قانونی (مثل ماده ۱۶)، بستر مناسبی برای جذب سرمایهگذاری بخش خصوصی فراهم کرده است. این سازمان همچنین سه مسیر اصلی برای سرمایهگذاری در این حوزه تعریف کرده است که در ادامه بررسی میشوند.
این نیروگاهها در ظرفیتهای محدود و تحت برنامه حمایتی ساتبا احداث میشوند و هدف آن تأمین برق مصرفی و فروش مازاد تولید برق به شبکه توزیع است. این مسیر بهدلیل سادگی مراحل اداری و سرمایهگذاری کمتر، آسانترین راه برای ورود شرکتهای خصوصی، تعاونیها، واحدهای صنفی و اشخاص حقوقی به حوزه تولید انرژی خورشیدی در کشور است.
متقاضیان غیردولتی مجاز به احداث نیروگاه تا سقف ۲۰۰ کیلووات متصل به شبکه هستند. با این حال، توجه ویژه و اعطای تسهیلات حمایتی ساتبا، بر پروژههایی با ظرفیتهای ۵ تا ۱۰۰ کیلووات متمرکز است که بهینهترین مقیاس برای جذب و توزیع سرمایههای خرد در میان تعاونیها و مشترکین به شمار میرود. این محدودیت، ریسک نوسانات فنی و مالی را کاهش میدهد.
متقاضی در گام نخست باید درخواست خود را در سامانه یکپارچه مهرسان (متعلق به ساتبا) به آدرس mehrsun.satba.gov.ir ثبت کند. این سامانه بستر اصلی برای پیگیری فرآیند تأیید صلاحیت متقاضی، بررسی اولیه طرح فنی و اعلام ظرفیت مجاز اتصال به شبکه در محل انشعاب متقاضی است و نقطه آغازین تمامی مراحل قانونی بعدی محسوب میشود.
قرارداد خرید تضمینی برق (PPA) به مدت ۲۰ سال با شرکت توزیع نیروی برق منطقه منعقد میگردد. نرخ خرید برق در این مقیاس (برخلاف نیروگاههای مگاواتی که بر اساس مناقصه و رقابت تعیین میشود) ثابت و پلکانی بوده و به صورت دورهای توسط ساتبا بهروزرسانی میشود. این نرخها معمولاً شامل ضریب تعدیل تورمی سالانه هستند تا امنیت سرمایهگذاری و حفظ ارزش پول سرمایهگذار تضمین گردد.
تجهیز ضروری برای اتصال، نصب کنتور دوطرفه است. این کنتور بهطور همزمان میزان برق مصرفی از شبکه و میزان برق اضافی که به شبکه تزریق میشود را اندازهگیری میکند. درآمد سرمایهگذار بر اساس میزان برق تزریق شده به شبکه که این کنتور ثبت میکند، محاسبه و پرداخت میشود.
این نیروگاههای خورشیدی مقیاس کوچک اغلب به صورت متصل به شبکه و بر روی پشتبام کارخانهها، سولههای صنعتی، مجتمعهای مرغداری/کشاورزی و یا در اراضی کوچک در مجاورت نقطه مصرف نصب میشوند. این انتخاب مکان به کاهش قابل توجه هزینههای احداث خطوط انتقال و همچنین کاهش چالشهای حقوقی مرتبط با تغییر کاربری اراضی کمک مینماید.
به دلیل نرخهای جذاب خرید تضمینی و معافیتهای مالیاتی مربوط به فروش برق تجدیدپذیر، بازده داخلی سرمایه (IRR) برای این طرحها بالا بوده و زمان بازگشت سرمایه، با احتساب هزینههای تجهیزات و نصب، معمولاً در بازه ۳ تا ۵ سال محقق میشود.
برای کسب اطلاع از فهرست پیمانکاران مجاز در کشور جهت اجرا و نصب نیروگاههای خورشیدی، مقاله «لیست پیمانکاران مجاز نیروگاههای انشعابی فتوولتائیک + PDF» در وبسایت دکتر سولار منتشر شده است.
این بخش از سرمایهگذاری خورشیدی، که به عنوان پروژههای تولید عمده برق شناخته میشود، مستلزم تأمین سرمایه کلان و ریسکهای بالاتری است. احداث این نیروگاهها عمدتاً توسط شرکتهای بزرگ سرمایهگذاری، هلدینگهای خصوصی و تعاونیهای قدرتمند دنبال میشود و از طریق فرآیندهای رقابتی و شفاف توسط ساتبا به متقاضیان واگذار میگردد.
این پروژهها شامل ظرفیتهای ۱ مگاوات و بالاتر هستند. با توجه به پتانسیل بالای تابش در کشور، پروژههایی در مقیاسهای بزرگ مانند ۵۰ تا ۱۰۰ مگاوات در استانهای کویری (نظیر یزد، کرمان و سمنان) برنامهریزی و اجرا میشوند. در این پروژهها، موضوع نقشهبرداری UTM و استفاده از فناوریهایی مانند پنلهای دوطرفه (Bifacial) و ردیابهای خورشیدی برای افزایش بازده، بسیار مهم است.
انتخاب سرمایهگذار و تعیین نرخ خرید برق، از طریق برگزاری مناقصه رقابتی توسط ساتبا صورت میگیرد. برخلاف طرحهای کوچک مقیاس که نرخ خرید تضمینی آنها ثابت است، در این مناقصات، برنده شرکتی است که کمترین نرخ خرید برق به ازای هر کیلووات ساعت را پیشنهاد دهد. هدف از این مدل، بهینهسازی هزینهها و هدایت سرمایهها به سمت کارآمدترین پروژهها است.
پیمانکارانی که در پروژههای خورشیدی فعالیت دارند اما فاقد رتبه رسمی پیمانکاری هستند، میتوانند بر اساس روند جدیدی که در مقاله «ساتبا پیمانکاران نیروگاه خورشیدی بدون رتبه پیمانکاری را ارزیابی میکند» (وبسایت دکتر) مورد ارزیابی قرار گیرند.
برای تأمین زمین و زیرساختهای اتصال، به دلیل نیاز به فضاهای وسیع، معمولاً زمینها از طریق واگذاری یا اجاره بلندمدت از اراضی ملی و دولتی، با هماهنگی ساتبا، منابع طبیعی و سازمان امور اراضی تأمین میشوند. همچنین، متقاضی باید مسئولیتهای خود را در خصوص تأمین زیرساختهای اتصال به شبکه فوق توزیع یا انتقال بر عهده گیرد. این زیرساختها شامل احداث خطوط، پستهای اختصاصی و اقدامات حفاظتی است که توسط شرکت برق منطقهای تعیین و ابلاغ میشود.
برای ایجاد اطمینان در سرمایهگذاران داخلی و خارجی، پرداختهای ساتبا از منابع امن تضمین میشود. این تضمینها شامل استفاده از حسابهای سپرده ارزی برای محافظت در برابر نوسانات ریالی و همچنین امکان تهاتر مطالبات دولتی (بر اساس قوانین بودجه سنواتی) برای تسویه بدهیهای سرمایهگذاران بزرگ است. این اقدامات موجب افزایش امنیت مالی پروژهها و کاهش ریسک نوسانات اقتصادی کشور میشود.
این مسیر یکی از مهمترین محرکها برای ورود بخش خصوصی به حوزه انرژی خورشیدی است و بهویژه با هدف کاهش ناترازی برق در بخش پرمصرف صنعت طراحی شده است. ماده ۱۶ قانون جهش تولید دانشبنیان (مصوب اردیبهشت ۱۴۰۱) با ایجاد تعهد قانونی برای صنایع، عملاً یک بازار تضمینشده و وسیع برای سرمایهگذاری شرکتهای خصوصی و تعاونیها در بخش تولید انرژیهای تجدیدپذیر فراهم کرده است.
بر اساس این ماده قانونی، تمامی واحدهای صنعتی و سایر مصرفکنندگان عمده برق (با مصرف بیش از ۱ مگاوات، مانند مراکز داده، پتروشیمیها، فولاد و ...) موظفاند در طول یک دوره پنجساله، حداقل پنج درصد (۵%) از مجموع برق مورد نیاز خود را از منابع انرژی تجدیدپذیر تأمین یا تولید کنند. این تعهد بهمنظور جلوگیری از خاموشیهای صنعتی و تشویق به سرمایهگذاری در نیروگاههای تولید برق مستقل طراحی شده است. جزئیات این تعهدات در «آییننامه اجرایی ماده ۱۶ قانون جهش تولید دانشبنیان» (پایگاه ملی قوانین و مقررات) موجود است.
صنایع برای رفع این تعهد میتوانند از یکی از سه روش اصلی استفاده کنند که هرکدام فرصتهایی برای بخش خصوصی ایجاد میکنند: الف) احداث نیروگاه خورشیدی توسط خود صنعت، ب) خرید برق سبز از بورس انرژی یا ج) عقد قراردادهای دوجانبه با شرکتهای خصوصی و تعاونیها برای احداث نیروگاه.
جذابترین مدل همکاری برای صنایع، تهاتر انرژی است. در این مدل، شرکتهای سرمایهگذار خصوصی نیروگاههای خورشیدی را احداث کرده و انرژی تولیدی خود را در نقطهای دیگر از شبکه سراسری تزریق میکنند. در مقابل، صنعت سرمایهگذار در محل مصرف خود، برق با کیفیت و بدون اولویت قطع (برق هموار) دریافت میکند. این مزیت اساسی (عدم قطع برق در زمان پیک مصرف)، انگیزه صنایع برای همکاری با شرکتهای EPC خصوصی را بهشدت افزایش داده است.
بسیاری از صنایع ترجیح میدهند بهجای ورود مستقیم به حوزه ساخت نیروگاه، مسئولیت اجرای پروژه را به شرکتهای پیمانکاری خصوصی متخصص در زمینه مهندسی، تأمین تجهیزات و ساخت واگذار کنند. این شرکتهای EPC، شرکای کلیدی صنایع در طراحی و اجرای پروژههای خودتأمین برای رفع تعهدات ماده ۱۶ قانون جهش تولید دانشبنیان هستند.
پیمانکاران برای ورود به این پروژهها باییستی شرایط و امتیازات لازم را کسب کنند که مهمترین آنها در مقالههای «۷ فیلتر طلایی پیمانکاران برای ورود به بازار نصب نیروگاه خورشیدی | اگر این امتیاز را نگیری، مجوز نداری!» و «الزامات پیمانکاری پروژههای نیروگاه خورشیدی طبق استانداردهای ساتبا» در وبسایت دکتر سولار، به تفصیل بررسی شدهاند.
با توجه به نیاز به توسعه انرژیهای تجدیدپذیر و چالشهای شبکه برق کشور، شرکتهای خصوصی و تعاونیها نقش کلیدی در تولید انرژی خورشیدی دارند. دولت از طریق ساتبا سه مسیر اصلی برای سرمایهگذاری فراهم کرده است:
• نیروگاههای مقیاس کوچک: این نیروگاهها با ظرفیتهای محدود، مناسب برای شرکتهای خصوصی و تعاونیها هستند و بهدلیل فرآیند ساده و حمایتهای دولت، گزینه کمریسک و با بازده بالا به شمار میآیند.
• نیروگاههای بزرگ مقیاس: این پروژهها به سرمایهگذاری کلان نیاز دارند و از طریق مناقصات رقابتی واگذار میشوند. استانهای کویری ایران بهترین مکان برای این نیروگاهها هستند.
• الزامات ماده ۱۶ قانون جهش تولید: صنایع بزرگ موظفند بخشی از برق خود را از منابع تجدیدپذیر تأمین کنند، که فرصتهایی برای سرمایهگذاران بخش خصوصی در پی دارد.
شرکتهای EPC نیز در طراحی و اجرای پروژههای خودتأمین نقش مهمی دارند و به تسهیل فرآیند سرمایهگذاری کمک میکنند.
ارسال نظر
آموزش خورشیدی