انرژی خورشیدی نهتنها یک راهحل مؤثر برای پاسخگویی به نیازهای روبهرشد داخلی است، بلکه ظرفیتی استراتژیک برای تبدیل کشور به یکی از صادرکنندگان اصلی انرژی پاک در منطقه به شمار میآید. کشورمان در منطقهای قرار گرفته که سالانه بیش از ۳۰۰ روز آفتابی و متوسط تابش خورشیدی بالاتر از ۲۲۰۰ کیلووات ساعت بر متر مربع دارد. این مزیت، تولید برق خورشیدی با راندمان بالا و در نتیجه، هزینهای رقابتی را ممکن میسازد.
کشورهای همسایه به دلایلی چون کمبود منابع آب برای تولید برق آبی، نیاز شدید به تنوعبخشی در سبد انرژی و تعهدات بینالمللی برای کاهش انتشار کربن (پیمانهای اقلیمی)، به سرعت به سمت انرژیهای تجدیدپذیر روی آوردهاند. از سوی دیگر، کشورمان بهواسطه شبکه انتقال گسترده و همسایگی با ۱۵ کشور، در موقعیتی ممتاز قرار دارد تا به هاب تبادل انرژی پاک در خاورمیانه تبدیل شود. در مقالهی «Iran’s Renewable Energy Potential» که در وبسایت Middle East Institute منتشر شده است، ظرفیتها، فرصتها و چالشهای توسعه انرژیهای تجدیدپذیر در ایران، از جمله پتانسیل نیروگاههای خورشیدی و بادی، مورد تجزیهوتحلیل قرار گرفته است.
پتانسیل تولید برق خورشیدی کشور بر اساس مطالعات مختلف، بالغ بر ۱۰۰ هزار مگاوات تخمین زده شده است. با توجه به ظرفیت فعلی نصب شده و نیاز داخلی، پتانسیل عظیمی برای تولید مازاد صادراتمحور وجود دارد:
• میزان تابش سالانه و ساعات مفید: ساعات اوج تابش خورشید در بسیاری از مناطق مرکزی و جنوبی ایران، بالای ۵ تا ۵.۵ ساعت در روز است که این میزان، تولید مقرون به صرفه برق را برای صادرات تضمین میکند.
• مناطق مناسب برای توسعه نیروگاههای صادراتمحور: استانهای مرزی مانند سیستان و بلوچستان، خراسان، خوزستان و مناطق غربی به دلیل تابش عالی و نزدیکی به بازارهای هدف (پاکستان، عراق، افغانستان) بهترین مکانها برای تأسیس نیروگاههای مقیاس بزرگ (Utility-Scale) جهت صادرات هستند.
• مقایسه هزینه تولید برق خورشیدی ایران با کشورهای منطقه: هزینه تمام شده تولید برق خورشیدی در ایران به دلیل دسترسی ارزان به زمین و نیروی کار، در مقایسه با بسیاری از کشورهای منطقه (به ویژه ترکیه و کشورهای حوزه خلیج فارس) بسیار پایینتر است، که این امر، قیمت صادراتی ما را کاملاً رقابتی میسازد.
حوزه گسترده همسایگی ایران، بازارهای متنوعی را برای صادرات برق خورشیدی فراهم میکند:
• عراق: عراق با بحران کمبود برق و ناپایداری شبکه مواجه است و در حال حاضر بخش بزرگی از برق خود را از کشورمان وارد میکند. فرصت طلایی برای ما، تغییر ترکیب صادرات از برق تولید شده با گاز به برق پاک خورشیدی و بستن قراردادهای خرید تضمینی طولانیمدت (LTPPAs) است.
• افغانستان: این کشور نیاز شدیدی به توسعه زیرساختها دارد و هزینه بالای تولید داخلی (اغلب با دیزل) و عدم دسترسی به شبکه پایدار، افغانستان را به یک مشتری دائمی برای برق ارزان خورشیدی کشورمان تبدیل میکند.
• پاکستان: پاکستان، بهویژه ایالتهای جنوبی آن، با کمبود برق در ساعات اوج مصرف (Peak Hours) روبهرو هستند. صادرات برق خورشیدی در روز میتواند به کاهش فشار بر شبکه پاکستان کمک شایانی نماید.
• ترکیه: ترکیه به عنوان یک پل ارتباطی به اروپا، هدف استراتژیکی است. صادرات برق خورشیدی به ترکیه، امکان اتصال غیرمستقیم به شبکه اروپا و فروش انرژی در بازار گرانتر برق سبز را فراهم میسازد.
• کشورهای حوزه قفقاز (ارمنستان و آذربایجان): این کشورها فرصتهای مهمی برای تبادل فصلی انرژی دارند. کشورمان میتواند در تابستان (اوج تولید خورشیدی) برق صادر کند و در زمستان از ظرفیت آبی/حرارتی آنها استفاده کند.
توسعه صادرات خورشیدی، نیازمند ارتقاء زیرساختهای موجود است:
• توسعه خطوط انتقال فرامرزی (HVDC و HVAC): برای انتقال مقادیر زیاد برق به فواصل طولانی، نیاز به توسعه خطوط انتقال فشار قوی جریان مستقیم (HVDC) است که راندمان انتقال را بالا میبرد و تلفات را کاهش میدهد.
• ایجاد هابهای خورشیدی نزدیک مرزها: تأسیس نیروگاههای بزرگ خورشیدی (Solar Hubs) با مقیاس گیگاواتی در نزدیکی مرزها، هزینههای زیرساختی را کاهش داده و مدیریت صادرات را آسان میکند.
• نیاز به شبکه هوشمند (Smart Grid): ماهیت متناوب تولید برق خورشیدی، ایجاب میکند که شبکه ملی ایران به سامانههای مدیریت هوشمند (Smart Grid) مجهز شود تا بتواند تولید مازاد غیرپایدار را مدیریت کرده و با تقاضای شبکههای همسایه همگامسازی کند.
برای جذب سرمایه و تضمین درآمد ارزی پایدار، استفاده از مدلهای مالی بینالمللی ضروری است:
• PPAs (قرارداد خرید تضمینی بلندمدت): بستن قراردادهای بلندمدت (مثلاً ۲۰ ساله) با خریداران خارجی، ریسک پروژه را برای سرمایهگذاران کاهش داده و جریان نقدینگی پایدار ایجاد میکند.
• BOT و BOO برای پروژههای مرزی: استفاده از مدلهای ساخت، بهرهبرداری و انتقال (BOT) یا ساخت، مالکیت و بهرهبرداری (BOO)، به شرکتهای خارجی اجازه میدهد تا سرمایهگذاری را مستقیماً در نیروگاههای مرزی انجام دهند.
• مدل صادرات برق در ساعات اوج: فروش برق خورشیدی در طول روز که معمولاً با اوج قیمت برق در کشورهای همسایه (به ویژه در تابستان) همزمان است، حداکثر درآمد ارزی را تضمین میکند.
• مدل صادرات انرژی پاک برای کسب درآمد از گواهیهای انتشار (Carbon Credits): ایران میتواند با صادرات برق پاک، از طریق سازمانهای بینالمللی، گواهیهای کاهش انتشار کربن کسب کرده و آنها را به کشورهای توسعهیافته با قیمتهای بالا بفروشد. در مقالهی «بازار کربن؛ ابزار کلیدی برای توسعه انرژیهای تجدیدپذیر» در وبسایت دکتر سولار، نکات مهم و کاربردی درباره نقش بازار کربن در تشویق توسعه پروژههای انرژی پاک توضیح داده شده است.
توسعه صادرات برق خورشیدی، فراتر از درآمد ارزی، منافع استراتژیکی برای ایران دارد:
• تبدیل ایران به هاب انرژی پاک منطقه: با اتکا به منابع عظیم خورشیدی، ایران میتواند جایگاه خود را به عنوان قطب اصلی تبادل انرژی در خاورمیانه تثبیت کند.
• ایجاد درآمد پایدار ارزی: درآمد حاصل از فروش برق خورشیدی، یک منبع درآمد ارزی پایدار و غیرنفتی است که تأثیر نوسانات قیمت نفت بر اقتصاد کشور را کاهش میدهد.
• تقویت روابط اقتصادی و امنیتی با کشورهای همسایه: وابستگی همسایگان به انرژی پاک ایران، روابط سیاسی و امنیتی را تقویت کرده و ابزاری قدرتمند در دیپلماسی منطقهای ایجاد میکند.
• کاهش وابستگی به صادرات سوخت فسیلی: این استراتژی، گامی مهم در جهت تنوعبخشی به صادرات و کاهش فشار بر منابع گازی و نفتی داخلی است. در مقالهی «چشمانداز مصرف انرژی و توسعه انرژیهای تجدیدپذیر در ایران» در وبسایت دکتر سولار، تحلیلهای کاربردی درباره روند رشد و چالشهای توسعه منابع انرژی پاک در کشور بیان شده است.
بررسی تجربیات موفق جهانی در زمینه صادرات انرژی پاک، میتواند نقشه راهی عملیاتی و کمریسک را برای کشور ترسیم کند.
• صادرات برق خورشیدی مراکش به اروپا
مراکش، به دلیل موقعیت جغرافیایی مشابه با ایران در حوزه تابش خورشیدی و نزدیکی به یک بازار بزرگ انرژی پاک (اتحادیه اروپا)، در حال تبدیل شدن به یک صادرکننده کلیدی است. مراکش با اجرای پروژههای مقیاس گیگاواتی مانند نور ورزازات (Noor Ouarzazate)، نه تنها نیاز داخلی خود را تأمین کرده، بلکه ظرفیت تولید مازاد برای صادرات را ایجاد کرده است.
هدف اصلی مراکش، صادرات برق خورشیدی و بادی به بریتانیا و سایر کشورهای اروپایی از طریق خطوط انتقال زیردریایی (HVDC) است. این خطوط، امکان انتقال حجم عظیمی از برق پاک را در فواصل طولانی و با کمترین تلفات فراهم میکنند.
این تجربه نشان میدهد که یک کشور در خاورمیانه یا شمال آفریقا با تابش خورشیدی بالا، میتواند با سرمایهگذاری در زیرساختهای انتقال پیشرفته (HVDC) و هدف قرار دادن بازارهای گرانقیمت (مانند ترکیه به عنوان پل ارتباطی به اروپا)، به یک صادرکننده عمده تبدیل شود.
• اتصال شبکههای عربستان، امارات و کشورهای خلیج فارس
شورای همکاری خلیج فارس (GCC) از سال ۲۰۰۹ با اجرای موفقیتآمیز شبکه یکپارچه برق (GCC Interconnection Grid)، یک الگوی برجسته برای همکاریهای منطقهای ایجاد کرده است. هدف اصلی این پروژه، افزایش امنیت شبکه و بهینهسازی اقتصادی از طریق به اشتراکگذاری ظرفیتهای تولید مازاد و فروش برق در زمانهای اوج تقاضا بوده است. کشورهای عضو میتوانند برق ارزان را در زمانهای اوج تولید خورشیدی (مانند امارات) یا در زمان کمبود (مانند عربستان) تبادل کنند.
موفقیت این طرح متکی بر سرمایهگذاری مشترک در خطوط انتقال قدرتمند و ایجاد یک مکانیسم شفاف تسویه حساب در داخل بازار بوده است.
کشورمان باید با الگوبرداری از این مدل، به جای تمرکز صرف بر فروش دوجانبه، ایجاد یک بازار منطقهای تبادل برق با کشورهای همسایه (به ویژه عراق و پاکستان) را هدف قرار دهد. این امر مدیریت نوسانات تولید خورشیدی کشور را آسانتر کرده و ریسک سرمایهگذاری را بین شرکا تقسیم میکند.
جمعبندی
انرژی خورشیدی یک فرصت استراتژیک برای تثبیت جایگاه کشور بهعنوان قطب اصلی انرژی پاک در خاورمیانه است. کشورمان با برخورداری از مزیت جغرافیایی بینظیر (تابش بالای ۲۲۰۰ کیلووات ساعت بر متر مربع)، پتانسیل تولید بیش از ۱۰۰ هزار مگاوات برق رقابتی و ارزان را دارد که میتواند به بازارهای تشنه همسایگان مانند عراق، پاکستان و بهصورت استراتژیک به ترکیه صادر شود.
برای تحقق این هدف و تبدیل این پتانسیل به درآمد ارزی پایدار، لازم است زیرساختها با توسعه خطوط انتقال HVDC و شبکه هوشمند ارتقا یابند و مدلهای مالی بینالمللی مانند PPAs و BOT/BOO برای جذب سرمایهگذاران خارجی به پروژههای مرزی بهکار گرفته شوند. هدفگذاری برای صادرات حداقل ۱۰ هزار مگاوات تا سال ۱۴۱۰، کشورمان را به یک قدرت منطقهای انرژی پاک تبدیل خواهد کرد.
ارسال نظر
آموزش خورشیدی